De geschiedenis van de Nederlandse kermis loopt van middeleeuwse kerkfeesten en jaarmarkten via stoommachines en kermisorgels naar de verlichte attracties van vandaag. Technische ontwikkelingen veranderden de kermis voortdurend, maar het karakter bleef herkenbaar: mensen kwamen samen voor handel, vermaak, eten, muziek en spektakel. Klassiekers zoals de draaimolen, rupsbaan en botsauto’s zijn daardoor niet alleen attracties, maar ook onderdeel van een lange Nederlandse kermistraditie. Een deel van die historische sfeer is tegenwoordig opnieuw te beleven op evenementen met authentieke nostalgische kermisattracties.
Wat is de geschiedenis van de Nederlandse kermis?
De geschiedenis van de Nederlandse kermis begint niet bij draaimolens of botsauto’s, maar bij kerkelijke feesten en jaarmarkten. In de middeleeuwen kwamen religieuze vieringen, handel en volksvermaak steeds vaker op dezelfde momenten en plaatsen samen, waarna de kermis zich geleidelijk ontwikkelde tot het volksfeest dat wij nu kennen.
Rond de jaarlijkse herdenking van de inwijding van een kerk kwamen bezoekers uit de omgeving bijeen. Tegelijkertijd werden op bepaalde dagen markten georganiseerd waar handelaren hun producten aanboden. Waar veel mensen samenkwamen, ontstond ook ruimte voor entertainment. Artiesten, muzikanten, acrobaten, kwakzalvers, kooplieden en andere reizende ondernemers trokken van plaats naar plaats.
De vroege kermis was daardoor heel anders dan het huidige terrein met elektrische attracties. Bezoekers kwamen voor handel, voorstellingen, eten en drinken, spelletjes en bijzondere bezienswaardigheden. Mechanische attracties zouden pas veel later een steeds groter gedeelte van het terrein gaan innemen.
Toch is er een duidelijke overeenkomst tussen de kermis vroeger en nu. De kermis was een moment waarop het gewone dagelijkse leven tijdelijk plaatsmaakte voor iets bijzonders. Mensen ontmoetten elkaar, bekeken nieuwe vindingen en genoten van vormen van amusement die zij buiten de kermisdagen niet vanzelfsprekend tegenkwamen.
Herkomst van het woord kermis
Het woord kermis hangt samen met het oudere woord kerkmis. Daarmee werd oorspronkelijk de mis bedoeld die werd gehouden ter gelegenheid van de inwijding van een kerk of de jaarlijkse herdenking daarvan. Rond deze religieuze feestdag ontstonden markten en andere vormen van vermaak.
In historische woordenboeken is al terug te vinden hoe de betekenis verschoof. De kerkmis verwees eerst naar de religieuze plechtigheid, maar de naam werd vervolgens ook gebruikt voor de feestelijkheden en jaarmarkt die daaromheen plaatsvonden.
Die ontwikkeling verklaart waarom de geschiedenis van de kermis niet tot één duidelijke uitvinding of één specifiek jaar is terug te brengen. De Nederlandse kermis is in de loop van eeuwen gegroeid uit verschillende tradities die elkaar beïnvloedden.
Een vroeg voorbeeld is de kermistraditie van Wijk bij Duurstede, die wordt verbonden aan de kerkwijding van de Sint-Maartenskerk in de elfde eeuw. Ook in andere Nederlandse steden ontstonden oude jaarmarkt- en kermistradities. In Hoorn kreeg de stad bijvoorbeeld in de veertiende eeuw het recht om een jaarmarkt te houden, waarna de combinatie van markt en vermaak zich verder ontwikkelde.
Opkomst van de stoomcarrousel
De stoomcarrousel werd aan het einde van de negentiende eeuw een belangrijk symbool van de mechanisering van de kermis. Waar draaimolens daarvoor onder meer door mensen of paarden konden worden aangedreven, maakte stoom het mogelijk om grotere en rijker uitgevoerde attracties mechanisch te laten draaien.
De industriële revolutie veranderde daarmee ook de kermis. Stoommachines zorgden voor beweging, terwijl nieuwe constructietechnieken grotere attracties mogelijk maakten. Later zou elektriciteit opnieuw een grote verandering veroorzaken, onder andere door elektrische aandrijving en steeds uitgebreidere verlichting.
Voor bezoekers moet die overgang indrukwekkend zijn geweest. Een draaimolen was al langer bekend, maar een grote mechanisch aangedreven carrousel met paarden, koetsen, verlichting, decoraties en muziek bood een heel andere ervaring. De attractie werd niet alleen een rit, maar een compleet spektakel.
Wanneer verscheen de eerste stoomcarrousel in Nederland?
Een exact jaartal voor de allereerste stoomcarrousel van Nederland is moeilijk met zekerheid vast te stellen. Historische bronnen laten wel zien dat Nederlandse kermisexploitanten aan het einde van de jaren tachtig van de negentiende eeuw al met stoomcarrousels werkten.
Zo plaatste exploitant J. Huiskens in 1889 een bestelling voor een stoomcarrousel bij de bekende Nederlandse fabrikant Konings. Volgens onderzoek naar deze kermisfamilie was dit waarschijnlijk de tweede door Konings gebouwde draaimolen met stoomaandrijving. Ook uit de geschiedenis van de Tilburgse kermis blijkt hoe snel de ontwikkeling ging: daar wordt voor 1890 de eerste stoomcarrousel op de plaatselijke kermis vermeld.
Het is daarom verstandiger om over de opkomst van de stoomcarrousel in Nederland te spreken dan één attractie zonder voorbehoud als de absolute eerste aan te wijzen. Rond 1890 was de stoomcarrousel in ieder geval onderdeel geworden van de snel veranderende Nederlandse kermiswereld.
De carrousel groeide vervolgens uit tot een van de meest herkenbare beelden van de klassieke kermis. Fraai beschilderde fronten, houten paarden, spiegels, verlichting en muziek maakten de grotere exemplaren tot ware kermispaleizen. Wilt u weten welke kenmerken vandaag nog wijzen op een historische uitvoering, lees dan ook hoe u een authentieke nostalgische draaimolen herkent.
Rol van het kermisorgel
Het kermisorgel was belangrijk omdat een attractie daarmee zijn eigen muziek naar het kermisterrein kon brengen. Muziek trok de aandacht, bepaalde het ritme van de attractie en werd een vast onderdeel van de sfeer rondom grote carrousels en andere kermisinrichtingen.
Op de kermis werden aanvankelijk cilinderorgels gebruikt. Later kwamen boekenorgels op, waarbij geperforeerde, gevouwen kartonnen orgelboeken de muziek aanstuurden. De ontwikkeling kreeg een belangrijke impuls toen Anselmo Gavioli in 1892 patent kreeg op een orgel met een boeksysteem.
Het voordeel was dat andere muziek gemakkelijker kon worden afgespeeld dan bij zware en kostbare cilinders. Daardoor konden de grote mechanische orgels een uitgebreider repertoire bieden. Kermisorgels groeiden uit tot indrukwekkende muziekmachines die qua uiterlijk goed aansloten op rijk gedecoreerde attracties.
Sommige historische instrumenten zijn bewaard gebleven. Museum Speelklok bezit bijvoorbeeld verschillende instrumenten die daadwerkelijk op kermissen hebben gespeeld. De zogenoemde Dubbele Ruth speelde vanaf de jaren twintig bij kermisexploitanten en werd later zelfs bij botsauto’s gebruikt.
Klassieke attracties twintigste eeuw
In de twintigste eeuw veranderde de kermis sneller door elektriciteit, nieuwe motoren, verbeterd transport en nieuwe attractietypen. Naast de carrousel verschenen onder andere rupsbanen, cakewalks, autoscooters en steeds meer elektrisch verlichte spel- en verkoopzaken.
Daarmee verschoof het terrein steeds verder van een combinatie van markt en voorstelling naar een verzameling gespecialiseerde attracties. Tegelijkertijd bleven oudere onderdelen bestaan. Juist die combinatie van vernieuwing en traditie is kenmerkend voor de kermisgeschiedenis in Nederland.
De twintigste-eeuwse kermis bood bovendien steeds meer snelheid en beweging. Nieuwe technieken maakten het mogelijk om bezoekers niet alleen rond te draaien, maar ook te laten golven, botsen, schommelen en over bewegende vloeren te laten lopen.
Een voorbeeld daarvan is de rupsbaan. Het Nostalgisch Kermis Collectief exploiteert tegenwoordig een historische rupsbaan die in 1930 in België werd gebouwd en later op Nederlandse kermissen terechtkwam. Wie verder in dit attractietype wil duiken, kan de geschiedenis van de rupsbaan als kermisklassieker lezen.
Hoe deden elektriciteit en botsauto’s hun intrede?
Elektriciteit veranderde zowel de aandrijving als de uitstraling van de kermis. Tegen het einde van de negentiende eeuw verschenen de eerste elektrisch aangedreven of elektrisch gepresenteerde kermisinrichtingen, waarna elektriciteit in de twintigste eeuw steeds belangrijker werd voor motoren, verlichting, muziek en effecten.
De Tilburgse kermis vermeldt bijvoorbeeld in 1896 een eerste elektrische attractie onder de naam Palais Electro Mecanique. Dat laat zien hoe snel kermisexploitanten nieuwe techniek oppakten. De kermis fungeerde in die periode vaker als plek waar het grote publiek kennismaakte met technische vernieuwingen. Ook vroege filmvertoningen vonden hun weg naar de kermis voordat vaste bioscopen overal gebruikelijk waren.
De autoscooter, tegenwoordig vrijwel altijd botsauto’s genoemd, werd in de eerste helft van de twintigste eeuw een nieuwe kermisklassieker. Elektrisch aangedreven wagentjes gaven bezoekers iets wat bij veel oudere attracties niet mogelijk was: zij konden zelf sturen.
Het precieze moment waarop de eerste moderne autoscooter in Nederland verscheen, is niet eenvoudig tot één betrouwbaar landelijk jaartal terug te brengen. Historische gegevens van Nederlandse exploitanten laten wel zien dat autoscooters in het interbellum al onderdeel waren van de kermiswereld. Van een bewaard gebleven Nederlandse autoscooter wordt bijvoorbeeld aangenomen dat deze tussen 1930 en 1940 is gebouwd.
De aantrekkingskracht is vervolgens nauwelijks verdwenen. Hoewel de techniek en vormgeving veranderden, is het basisidee nog altijd herkenbaar: bezoekers rijden zelf over een baan en zoeken bewust het contact met andere auto’s op.
Dezelfde continuïteit is bij meer attracties zichtbaar. De historische draaimolen uit het huidige aanbod van het Nostalgisch Kermis Collectief dateert bijvoorbeeld uit 1952. De zweefmolen binnen het collectief is nog ouder en dateert uit 1910. Zulke attracties laten zien dat kermisgeschiedenis niet uitsluitend in musea wordt bewaard, maar ook nog daadwerkelijk kan draaien op evenementen.
Nostalgische kermis op evenementen
Een nostalgische kermis op een hedendaags evenement brengt historische uitstraling samen met de eisen en organisatie van nu. Authentieke draaimolens, zweefmolens, rupsbanen, kermiskramen en spellen kunnen daardoor nog steeds worden ingezet op bedrijfsfeesten, festivals, gemeentelijke evenementen en andere festiviteiten.
Daarmee krijgt kermiserfgoed een andere context. Waar een historische attractie vroeger van stadskermis naar dorpskermis reisde, kan dezelfde uitstraling tegenwoordig ook onderdeel zijn van een themafeest, festivalterrein of besloten evenement.
De aantrekkingskracht zit voor een belangrijk deel in herkenbaarheid. Houten decoraties, klassieke schilderingen, lampen, orgelmuziek en traditionele vormen roepen het beeld op van de kermis uit eerdere generaties. Voor oudere bezoekers kan dat herinneringen oproepen, terwijl jongere bezoekers kennismaken met attracties die sterk afwijken van moderne thrillrides.
Klassiekers op hedendaagse evenementen
Verschillende attractietypen uit de kermisgeschiedenis functioneren vandaag nog altijd als blikvanger. Een klassieke draaimolen of grand carrousel laat bijvoorbeeld direct zien waarop het thema is gebaseerd. De attractie is zowel decor als daadwerkelijk vermaak.
Wilt u zo’n carrousel als centraal onderdeel van een evenement inzetten, dan kunt u bij het Nostalgisch Kermis Collectief een authentieke grand carrousel huren. Daarmee wordt de historische uitstraling niet alleen nagebootst met decoratie, maar ontstaat deze door een echte kermisattractie te plaatsen.
Ook een zweefmolen past sterk binnen dit historische beeld. Het exemplaar binnen het collectief dateert uit 1910 en werd in het verleden zelfs met menskracht en later met een paard aangedreven. Inmiddels wordt de attractie vanzelfsprekend volgens moderne technische en veiligheidsvoorwaarden geëxploiteerd.
De rupsbaan uit 1930 laat een ander hoofdstuk van de twintigste-eeuwse kermis zien. De attractie combineert een golvende baan met muziek en de karakteristieke kap die tijdens de rit over de wagentjes kan worden getrokken. Het zijn juist dergelijke kenmerken die ervoor zorgen dat een historische attractie meer vertelt dan alleen zijn bouwjaar.
Naast grote rijdende attracties spelen ook traditionele kermiskramen een rol. Oliebollen, suikerspin, snoep, een schiettent, kop van jut en grijpautomaten behoren inmiddels tot het collectieve beeld van de Nederlandse kermis. Zij verwijzen naar een geschiedenis waarin eten, handel en spel minstens zo belangrijk waren als de grote attracties.
Wie de kermis vroeger en nu naast elkaar legt, ziet daarom zowel enorme verschillen als opvallende overeenkomsten. Stoommachines zijn vervangen door moderne aandrijving, gloeilampen kregen nieuwere opvolgers en transport en veiligheidsvoorzieningen zijn sterk veranderd. Toch draaien veel kermissen nog altijd om hetzelfde principe: een tijdelijk plein waarop mensen samenkomen om iets bijzonders te zien, horen, proeven en beleven.
Daarmee is de geschiedenis van de kermis geen afgesloten verhaal. De branche bleef zich in iedere periode aanpassen aan nieuwe techniek, nieuwe smaken en nieuwe vormen van entertainment. Juist doordat exploitanten bleven vernieuwen en tegelijkertijd karakteristieke onderdelen bewaarden, bestaan oude attractietypen nog steeds naast de nieuwste kermisattracties.
Voor het Nostalgisch Kermis Collectief vormt die combinatie de basis van het aanbod. Historische attracties worden niet uitsluitend als decor tentoongesteld, maar daadwerkelijk opgebouwd, bediend en gebruikt tijdens evenementen. Daarmee blijft een tastbaar gedeelte van de Nederlandse en West-Europese kermisgeschiedenis in beweging.
Veelgestelde vragen over de geschiedenis van de Nederlandse kermis
Waar komt het woord kermis vandaan?
Het woord kermis is ontstaan uit kerkmis. Daarmee werd oorspronkelijk de kerkelijke viering rond de inwijding van een kerk bedoeld. Rond zulke dagen ontstonden ook jaarmarkten en volksvermaak, waardoor de betekenis zich uiteindelijk ontwikkelde tot het huidige begrip kermis.
Wanneer kwam de stoomcarrousel naar Nederland?
Een exact eerste landelijk exemplaar is moeilijk met zekerheid aan te wijzen. Wel zijn er bronnen waaruit blijkt dat Nederlandse exploitanten aan het einde van de jaren 1880 met stoomcarrousels werkten. In Tilburg wordt in 1890 een eerste plaatselijke stoomcarrousel vermeld.
Waarom hoort een kermisorgel bij de nostalgische kermis?
Kermisorgels verzorgden de muziek bij attracties voordat moderne geluidsinstallaties bestonden. Eerst werden cilinderorgels gebruikt en later boekenorgels. De combinatie van mechanische muziek, rijk gedecoreerde fronten en draaiende attracties werd kenmerkend voor de klassieke kermissfeer.
Zijn historische kermisattracties tegenwoordig nog in gebruik?
Ja. Verschillende historische attracties worden nog steeds geëxploiteerd. Binnen het Nostalgisch Kermis Collectief bevinden zich bijvoorbeeld een zweefmolen uit 1910, een rupsbaan uit 1930 en een draaimolen uit 1952 die nog daadwerkelijk op evenementen worden ingezet.
Wilt u de sfeer uit de geschiedenis van de Nederlandse kermis zelf onderdeel maken van uw evenement? Bekijk de historische attracties, spellen en kermiskramen op www.kermis-nostalgie.nl en neem contact op met het Nostalgisch Kermis Collectief voor een passende nostalgische kermis op uw locatie.